Latest posts by Kürşat Bülbül (see all)

Kompost Yaparak Dünyayı Kurtarmak

Doğada toprakla temas edebilen organik maddelerin tamamı, nihayetinde toprağı besleyecek şekilde ayrışır/dönüşür. Ancak, diğer inorganik atıklarla birlikte çöp sahalarında depolanan organik atıklar maalesef toprağa karışıp onu beslemek yerine sera gazı salımı yapar. Geri dönüşüm dendiğinde toplumda genel olarak organik olmayan plastik, metal gibi atıkların dönüşümü akla geliyor. Oysa ki, organik atıkların toprağa geri kazandırılamaması, tek kullanımlık plastikler kadar önemli bir çevre sorunu oluşturuyor¹.  Kompost ve kompost yapımı ile ilgili açık kaynaklarda çok detaylı bilgilere ulaşmak mümkün ² ³ olmasına rağmen, kompost kavramı ne yazık ki çevre duyarlılığı yüksek bireylerle sınırlı bir kesim arasında ilgi görüyor.  Ben bu bilgileri tekrar etmektense genel olarak kompost ile ilgili kendi deneyimlerimden yola çıkarak bazı pratik önerilerimi paylaşmak istiyorum.

Kompost Serüvenim

Çiftçilik ve hayvancılıkla geçimini sağlayan bir ailede büyümeme ve çevremde de birçok çiftçi bulunmuş olmasına rağmen kompost kavramını ilk olarak ancak 3 yıl kadar önce (yaşım 40’ın üzerinde iken) duydum. Bu kavramı daha önce duymadığım gibi böyle bir uygulama yapan hiç kimseye de (çiftçi veya değil) rastlamamıştım. Aslında kompost terimi ile, bir kompost çeşidi olan solucan kompostu vesilesiyle tanıştım. Solucanlar ve solucan kompostu hakkında teorik bilgim arttıkça bu küçük, bazılarına sevimsiz gelebilecek canlılar benim gözümde hayranlık verici varlıklara dönüştü. Bu vesileyle, kompost ve bağlantılı diğer (tarım, ekoloji vb.) konulara merakım ve ilgim daha da arttı. Bazı hobiler veya alışkanlıklar beraberinde zincirleme bir etki oluştururlar. Örneğin düzenli okuma alışkanlığı kazanan biri dünyaya farklı bir açıdan bakmaya başlar, düzenli spor yapmaya başlayan biri ise beslenmesine, uyku düzenine daha fazla dikkat etmeye başlar. Kompost da benim hayatımda bunlara benzer köklü paradigma değişimlerine ve zincirleme etkilere vesile oldu. 

Kompost ile ilgili temel bilgileri edindiğime inandığımda, evimin balkonunda küçük bir ahşap sandık içinde solucan kompostunu deneyimlemeye başladım. Eş zamanlı olarak, aşama aşama diğer kompost türlerini de denemeye başladım. Diğer kompost türleri benim için solucan kompostunun girdisi olacak şekilde bir işlev görüyordu. Zamanla, gerek solucan sayısının artması gerekse süreçleri öğrenmenin ve bu dönüşüme şahitlik etmenin verdiği haz nedeniyle kompost ölçekleri büyümeye başladı. Şu an hala kompost yapma süreçlerim/denemelerim daha fazla miktarda organik atığı daha verimli bir şekilde kompostlaştırabilmek adına devam ediyor.    

Kompost Tarifleri Hakkında

Organik atıklarınızı çöpe atmayıp kompost yapmaya karar verdiniz, nasıl yapılacağını araştırdığınızda karşınıza çıkan farklı kompost yapma yöntemleri, bu yöntemler anlatılırken geçen terimler başlangıçta biraz kafa karıştırıcı olabilir. Örneğin, sıcak/soğuk (oksijenli ortamda) kompost söz konusu olduğunda; organik atıkların karbon/azot (C/N) oranları ve kompost yığını hazırlarken hangi ölçülerde kullanılması gerektiğine ilişkin farklı bilgilerle karşılaşabilirsiniz. Kompost tariflerinin, yemek tarifleri gibi hassas oranlar gerektirmediğini bilmek önemlidir. Bu nedenle kompost süreci ile ilgili fazlaca strese girmeye gerek yok. Temel bazı noktalara dikkat edildiğinde, süreç esnasında karşılaşılabilecek sorunların çözümü zor olmayacaktır. Tariflerle ilgili bir başka örneği de, son zamanlarda hayli ‘trend’ olan bokaşi yöntemi ile ilgili vermek istiyorum. Özünde laktobasil bakterilerin etkin olduğu bu süreçte birçok kişi laktobasil serum/kepek olmadan da bokaşi yapılabileceğini bilmiyor. Dolayısıyla, bu aşılayıcıların satın alınması veya evde yapılması gerektiği düşünülüyor. Oysa ki farklı bir yöntemle, herhangi aşılayıcı kullanmaya gerek kalmadan da çok kolay bir şekilde yabani fermantasyon ile bokaşi kompostu yapmak mümkün oluyor.

Kompost Yapmayı Düşünenler İçin Tavsiyeler

  • Öncelikle kompost ile ilgili bir kaç farklı kaynaktan okumalar yaparak bilgileri karşılaştırmalı olarak irdelemek faydalı olacaktır. 
  • Koşullarınıza en uygun geldiğini düşündüğünüz yöntem ile küçük ölçekte denemeler yapmaya başlayın.
  • Kompost yapma tarifleri ile ilgili oranlara veya komposta ilave edilip-edilmemesi gerektiği belirtilen atıklara ilişkin bilgilerin mutlak olmadığını bilin. Tek bir kompost yapma yöntemi yoktur. Mantığını kavradıktan sonra farklı yol ve yöntemler izleyebilirsiniz. 
  • Özel kompost düzenekleri almaktan kaçının. Çünkü bunlara gerçekten ihtiyacınız yok. Elinizdekileri veya ucuza temin edebileceğiniz malzemeleri tercih edin. Örneğin sıcak/soğuk kompost için; kapağı hariç delikler açacağınız bir varil, kare şeklinde birbirine tutturacağınız paletler, bokaşi kompostu için ise kapağı hava almayacak şekilde kapanabilen farklı hacimlerdeki her türlü plastik kap işinizi görecektir.

Yabani fermantasyon ile bokaşi yapmak için kullanılan farklı boyutlardaki kaplar


Oksijenli Ortam (Aerobik) Gerektiren Kompost 

  • Sıcak kompost yığınındaki karbon (kuru yaprak, mukavva vb) ve azot (her türlü sebze atığı, çim kırpıntıları vb) ağırlıklı malzeme karışım oranı olarak hacim bazında kabaca 1:1 oranını kullanabilirsiniz. Şüpheye düştüğünüzde, karbon ağırlıklı malzeme oranının daha fazla olmasını tercih edin. Böylelikle anaerobik bir ortam oluşması kaynaklı kötü kokuşma riskini azaltmış olursunuz.
  • Yüzey alanlarını genişleterek bakterilerin daha etkin olmalarını ve dolayısıyla kompost sürecini hızlandırabilmek için atıkları küçültmeye çalışın. Ancak bu işlemde abartıya kaçmayın. Çünkü, yığına oksijenin nüfuz edebilmesi için bir miktar gözenekli bir yapının korunması gereklidir. 
  • Malzemelerinizin yapısına göre nem düzeyini ayarlayın. Şüpheye düştüğünüzde nemin fazla olmasındansa az olmasını yeğleyin. Bunu yemek yaparken tuzu fazla kullanmaktansa az kullanmayı tercih etmeye benzetebilirsiniz. Azın çaresi çoktan daha kolaydır. Örneğin ben taze çim kırpıntıları kullandığım zaman kompost yığınına hiç ilave nemlendirme yapmıyorum. Zira, taze çim atıkları bünyesinde yüksek oranda nem barındırıyor.  
  • Malzemeleri küçülterek yüzey alanını büyütmenin faydasından bahsetmiştik. Ancak bunun da aşırı olması halinde atıkların kompaktlaşarak oksijensiz kalma riski oluşur. Bu durum özellikle çim atıkları için geçerlidir. Dolayısıyla yığınınızı oluştururken, çim atıklarını kalın katmanlar şeklinde değil, karbon ağırlıklı malzemeler ile karışacak şekilde ayarlayın.   
  • Kompost yığınınız açıkta ise nem düzeyini korumak amacıyla yığını örtmek faydalı olacaktır. Böylece yazın kompost yığınınızın kuruyarak ilave nemlendirme ihtiyacının, kışın da yağışlar nedeniyle aşırı nemlenmesinin önüne geçmiş olursunuz. En fazla nem kaybı yığının üst tarafından gerçekleşir. Dolayısıyla en azından yığının üstünü branda benzeri bir malzemeyle örtün. Yığının tamamını da örtebilirsiniz ancak bu durumda örtünün çok sıkı olmadığından ve yığına hava girişinin tamamen kesilmediğinden emin olun.
  • Daha sonra kullanmak üzere atık malzemeleri nasıl biriktirebileceğinizi öğrenin. Genel olarak karbon ağırlıklı malzemeyi depolamak kolay iken azot ağırlıklı malzemeyi depolamak ilave işlem gerektirir. Örneğin, kuru yaprakları bahçenizin bir köşesinde veya çuvallar içinde sıkıştırarak biriktirebilirsiniz, mukavvaları küçük parçalar halinde yırtıp yine benzer şekilde depolayabilirsiniz. Ancak sebze meyve, çim atıkları gibi azot ağırlıklı malzemeleri bu şekilde biriktirmek mümkün değildir. Sebze meyve atıklarını yabani fermantasyon/bokaşi (ki bu yöntemler aynı zamanda farklı kompost yöntemleridir) ile, çim atıklarını ise güneşte ince bir katman serip kurutarak veya çim silajı/bokaşi yaparak biriktirebilirsiniz. 
  • Kompost yığının alttan üste doğal konveksiyon ile havalanabilmesi için yığının en alt katmanında gözenekli bir yapı oluşturmak faydalı olacaktır. Bunu sağlamak için, yığının en altında küçük dal parçaları, saman gibi ayrışması uzun sürecek (lignin içeriği yüksek) bir malzeme katmanı oluşturulabilir.  
  • Sıcak kompost için söylenen her şey soğuk kompost süreci için de geçerlidir. Farklı olan durum; karbon/azot dengesi, nem düzeyi gibi koşulların optimum seviyede olmaması nedeniyle kompost yığınının yüksek sıcaklık değerlerine (45-65 derece) ulaşmamasıdır. Bu durumda atıkların kompostlaşması daha uzun süre alır.

Oksijensiz Ortam (Anaerobik) Gerektiren Kompost

  • Genel olarak bokaşi olarak bilinen bu kompost çeşidi, özünde büyük oranda laktik asit bakterilerinin etkin olduğu fermantasyon sürecidir.
  • Yaygın kanaatin aksine, musluklu kova düzenekleri ve lakto kepek/serum kullanmadan da yabani fermantasyon ile sebze-meyve atıklarından bokaşi kompostu yapmak çok kolaydır
  • Şehirde uygulanması en kolay kompost türüdür.

Solucan Kompostu (Vermikompost)

  • Şehirde (balkonda, bodrumda, bahçede, hatta evin içinde) yapılabilecek en zevkli (benim favorim) kompost türlerinden biridir. 
  • Geniş bir konu olduğundan, başlı başına ayrı bir yazı/yazı dizisi olarak ele alınması uygun olur.

Kompost yapmak dünyayı kurtarmaya yetmez belki ama sorunun çözümüne bir omuz vereceği de muhakkaktır, bunu unutmayalım.

KAYNAKLAR

  1. https://www.stuff.co.nz/life-style/homed/sustainable-living/121528399/food-waste-is-singleuse-plastics-overlooked-but-dangerous-sister
  2. Kompost Rehberi, Buğday Derneği
  3. https://blog.meyvelitepe.org/2017/05/30/apartman_dairesinde_kolay_kompost_yapimi/
  4. http://compost.css.cornell.edu/
  5. https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=10158109611448605&id=691773604
Paylaşmayı ve takip etmeyi unutmayın!

Categories:

No responses yet

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir